We leven in roerige tijden, vol van grote veranderingen en onzekerheden. Het gaat op veel vlakken niet goed in onze westerse samenleving, daar zal iedereen het mee eens zijn.
Dit boek van de Belgische psychiater Dirk de Wachter (1960), uitgekomen in 2012, waarin hij een aantal aspecten hiervan benoemt, sloeg dan ook aan bij een groot lezerspubliek. Het boek heeft al meer dan 40 herdrukken beleefd en is tot een regelrechte bestseller uitgegroeid.
Het begrip borderline doemt ook steeds vaker op wanneer het gedrag van ‘zich anders gedragende’ mensen geëtiketteerd wordt. Het stoelt volgens ‘de DSM’ (de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) op, door mijzelf samengevat, negen kenmerken:

1. Een krampachtig proberen te voorkomen om in de steek gelaten te worden.
2. In relaties eerst overmatig idealiseren (de ander op een voetstuk zetten) om later het tegenovergestedle te doen, te kleineren (op de ander neerkijken, tot zelfs de grond in stampen aan toe).
3. Een instabiel zelfbeeld of zelfgevoel.
4. Een onbeheerste impulsiviteit, zich uitend in plotselinge aankopen of andere bevliegingen.
5. Suïcidaal gedrag en/of daarmee dreigend.
6. Grote stemmingswisselingen.
7. Een chronisch gevoel van leegte.
8. Bij vlagen een intense woede die niet of nauwelijks beheerst kan worden.
9. Paranoïde ideeën of ernstige dissociatieve verschijnselen.

Dirk de Wachter herkent bovenstaande symptomen heel sterk in onze huidige westerse samenleving. Wat volgt is een cultuurpessimistische analyse van wat er met onze leefwereld aan de hand is. Is zijn analyse overtuigend? Ik was benieuwd. In ieder geval is het een interessant uitgangspunt, dacht ik toen ik in het boek begon. Het biedt volop stof tot verdieping.
In zijn inleiding schrijft de Wachter dan ook dat hij ‘in de geest van de fenomenologische psychiatrie de uitwassen van onze hedendaagse maatschappij nauwkeurig zal trachten te beschrijven wat we observeren.’ Hij beroept zich hierbij op de Franse filosoof Levinas, op zoek naar de ‘kleine goedheid’.

Nou, mij viel het lezen van dit boek tegen. Echt overtuigen deed het mij niet. Die kleine goedheid van Levinas ben ik bijna niet tegengekomen. Wel het veelvuldig citeren uit het boek Elementaire deeltjes (uit 1999) van Michel Houellebecq. Deze Franse schrijver houdt er als overtuigd atheïst een nogal nihilistisch wereldbeeld op na, zo ervaar ik dat zelf. Scherp en cynisch van aard. Zelf kan ik hier weinig mee. Ik mis een bepaalde lichtheid, humor, nuances, relativeringsvermogen. Het is erg zwartgallig allemaal.
Dirk de Wachter gebruikt de vele citaten van Houellebecq om aan te tonen hoe het met onze westerse wereld gesteld is. Ook staat zijn boek vol van de statistieken over het drugsgebruik onder jongeren en de zovele andere verleidingen waarin de mensheid zich verliest. Ook die worden weer gelardeerd met citaten van andere schrijvers, onderzoekers of filosofen. Wel de helft van zijn boek (283 blz.) bestaat uit dit soort aanhalingen van anderen.

Ik mis een consequente uitwerking van zijn op zich interessant uitgangspunt. Het is een veelheid aan situaties die hij opsomt, als teken dat het niet goed gaat met ons. Maar veel verder komt hij niet, is mijn constatering. Het begrip borderline wordt verder ook niet of weinig uitgediept. Inderdaad, hij observeert, citeert volop, maar analyseert nauwelijks. Eigenlijk geeft hij af en toe als conclusie mee dat hij het ook niet weet.
Verder lees ik dit boek (in 2012 geschreven) als tamelijk gedateerd. Dirk de Wachter ziet in de beweging van de gele hesjes in Frankrijk, en in het kielzog daarvan de Occupy beweging, een hoopvol alternatief voor een betere toekomst. Echter, deze stromingen zijn allang weer voorbij, vakkundig ingekapseld door onze hedonistische, op het individu gerichte consumptiemaatschappij. Wat nu onder andere speelt is de grote invloed van techbedrijven, sociale media en AI. Zie de algoritmes waarmee zoekmachines als Google je al snel duistere richtingen opsturen, zonder dat je dat zelf doorhebt. Het vele geld dat ze aan jouw surfgedrag verdienen door alle data naar de industrie door te sluizen, jou opzadelend met advertenties waar je niet om gevraagd hebt. De paranoia die door alle verwarrende berichtgeving kan ontstaan. De complotten ook. Wat is nog waar en wat niet?

Verder ervaar ikzelf dat de mens, juist in tijden van nood, het meest creatief is. De laatste jaren dat ik lesgaf, tot drie jaar geleden dus, bespeurde ik in de nieuwste generatie, die van Generatie Z (geboren vanaf 2001), een ander soort innerlijke houding. Meer de diepte zoekend, authentiek, kritisch en vooral meer open. Lichter ook van binnen, en ruimer in hun denkbeelden. Opeens waren er van de dertig leerlingen een stuk of acht vegetariër, waar ze tot dan toe haast niet voorkwamen in de groepen aan wie ik lesgaf. Ook hun houding naar andere geaardheden was zoveel ruimer dan eerst.
Eerst moet iets helemaal fout gaan, voordat het beter kan worden, is mijn slogan. De mens blijkt juist dan creatief te worden, en op te staan om tegen de stroom in te gaan. Zo denk ik ook dat de huidige (nihilistische) malaise in de westerse wereld een signaal kan zijn om nieuwe zingevingen te vinden. We worden er gewoonweg toe gedwongen, met alle problemen rond klimaat, stikstof, asielzoekers, woningnood, oorlog, fossiele brandstoffen, AI, sociale media en nog wel meer.
Ook dat mis ik in dit boek: een visie op hoe het beter kan. En dan niet middels de gele hesjes, want dat is inmiddels passé.
Concluderend kan ik zeggen: ja, er is maatschappelijke ontwrichting, heel zichtbaar ook, maar juist daarin ontstaan ook nieuwe vormen van bewustzijn, solidariteit en creativiteit. Dat is tenminste mijn visie. Dat is een wezenlijk filosofisch verschil met het cultuurpessimisme dat uit dit boek spreekt. De Wachter kijkt vooral naar symptomen van verval. Misschien is hij juist daar psychiater voor. Ikzelf kijk ook naar het herstellend vermogen van mensen en samenlevingen. Kennelijk ben ik daar anders in.


Borderline times: het einde van de normaliteit – Dirk de Wachter, uitgeverij LannooCampus, Leuven, 1^e druk 2012